W 1928 roku wydawnictwo Książnica Atlas we Lwowie wydało po raz pierwszy w języku polskim książkę Helen Parkhurst, twórczyni systemu nauczania znanego jako laboratoryjny plan daltoński. Było to najprawdopodobniej pierwsze i przez wiele lat ostatnie tak ważne polskie wydanie tej publikacji.
Zanim uda nam się odnaleźć właścicieli praw autorskich do tego wydania, co być może pozwoli w przyszłości przygotować reprint lub zaprezentować szersze fragmenty tej pracy i zachęcamy do poszukiwania informacji o planie daltońskim w dawnych polskich książkach, gazetach i czasopismach.
Oryginalny egzemplarz tej publikacji udało nam się niedawno zdobyć w jednym z antykwariatów. To wyjątkowe źródło pokazuje, że plan daltoński w Polsce ma znacznie dłuższą historię, niż mogłoby się dziś wydawać.
Wstęp do polskiego wydania książki Helen Parkhurst z 1928 roku
We wstępie do polskiego wydania książki Helen Parkhurst znalazły się słowa, które bardzo dobrze pokazują, jak postrzegano plan daltoński już przed wojną:
„Rad jestem skreślić kilka słów wstępu do najnowszego przekładu książki Miss Parkurst, przekładu na siedemnasty, o ile mi wiadomo, język, w jakim to dzieło zostaje udostępnione Nauczycielstwu.
Plan Daltoński stanowi cenny krok ku temu, co jest odczuwane coraz silniej jako ośrodkowe zadanie wychowania narodowego: jest to mianowicie rozwinięcie inicjatywy i poczucia odpowiedzialności w każdym poszczególnym uczniu, w grupach zaś gotowości do współdziałania dla osiągnięcia wspólnych celów.
Innymi słowy, Plan Daltoński, o ile jest należycie stosowany, okazał się jednym z najpożyteczniejszych narzędzi kształtowania charakteru. Dlatego należy witać z radością wzrastające w całym cywilizowanym świecie zainteresowanie nim.”
Londyn, 1928
T. Percy Nunn, profesor pedagogiki Uniwersytetu Londyńskiego”
Te słowa brzmią dziś zaskakująco aktualnie. Już wtedy podkreślano, że edukacja daltońska rozwija inicjatywę, odpowiedzialność i współpracę uczniów. Są to kompetencje, o których współczesna szkoła mówi coraz częściej.
Plan daltoński w przedwojennej Polsce
Przedwojenna edukacja polska uważnie śledziła nowe nurty pedagogiczne. Plan daltoński również nie umknął uwadze ówczesnych nauczycieli i edukatorów.
Efektem tego zainteresowania było powstanie co najmniej kilku szkół, w których z powodzeniem wdrażano elementy edukacji daltońskiej. Były to działania odważne, nowoczesne i zgodne z potrzebą budowania bardziej samodzielnego ucznia.
Niestety II wojna światowa przerwała nie tylko rozwój gospodarczy kraju. Zatrzymała także wiele rozpoczętych projektów edukacyjnych. Wśród nich znalazły się również próby rozwijania w Polsce pedagogiki daltońskiej.
Dlaczego po wojnie nie wrócono do planu daltońskiego?
Po wojnie polska edukacja nie wróciła do wielu przedwojennych eksperymentów pedagogicznych. Zamiast poszukiwania różnorodnych metod nauczania zaczęto budować jednolity, podporządkowany systemowi model szkoły.
Wprowadzano standardy, które ułatwiały kontrolę nad uczniami i studentami. Edukacja miała być przewidywalna, jednolita i podporządkowana narzuconym kierunkom. Taki model nie sprzyjał indywidualizacji nauczania, rozwijaniu talentów ani szukaniu własnej drogi przez ucznia.
Plan daltoński opiera się na czymś przeciwnym. W centrum stawia dziecko, jego aktywność, samodzielność, odpowiedzialność i współpracę. Dlatego w powojennych realiach nie miał dobrych warunków do rozwoju.
Plan daltoński a indywidualizacja nauczania
Jedną z najważniejszych wartości planu daltońskiego jest indywidualizacja nauczania. Uczeń może pracować we własnym tempie, rozwijać swoje mocne strony i stopniowo brać odpowiedzialność za własną naukę.
To podejście wspiera dzieci, które potrzebują więcej czasu, ale również te, które szybciej opanowują materiał i szukają kolejnych wyzwań. Plan daltoński nie zamyka wszystkich uczniów w jednym schemacie. Daje im przestrzeń do rozwoju.
Właśnie dlatego ta koncepcja jest tak ważna także dziś. Współczesna szkoła potrzebuje metod, które pomagają dzieciom uczyć się świadomie, a nie tylko odtwarzać podane treści.
Dlaczego plan daltoński jest aktualny również dzisiaj?
Dziś mamy możliwość powrotu do idei, które przez lata były pomijane lub zapomniane. Plan daltoński można stosować, rozwijać, modyfikować i dostosowywać do realiów współczesnego przedszkola oraz szkoły.
Ta elastyczność jest jedną z jego największych zalet. Nie chodzi o kopiowanie gotowego systemu. Chodzi o świadome korzystanie z jego głównych założeń.
Plan daltoński pomaga rozwijać u dzieci:
- samodzielność,
- odpowiedzialność,
- współpracę,
- inicjatywę,
- umiejętność planowania,
- elastyczne myślenie,
- gotowość do podejmowania wyzwań.
To kompetencje potrzebne nie tylko w szkole, ale także w dorosłym życiu.
Jakich ludzi potrzebuje współczesna edukacja?
Polska potrzebuje nie tylko osób dobrze wykształconych. Potrzebuje także ludzi, którzy potrafią działać, współpracować, motywować innych i odnajdywać się w nowych sytuacjach.
Potrzebujemy uczniów, którzy nie boją się pytać, próbować i popełniać błędów. Potrzebujemy przyszłych dorosłych, którzy umieją brać odpowiedzialność za swoje decyzje i potrafią współpracować z innymi.
Plan daltoński może być jednym ze sposobów budowania takiego podejścia do edukacji. Uczy bowiem nie tylko wiedzy, ale także postawy wobec pracy, drugiego człowieka i własnego rozwoju.
Plan daltoński jako inspiracja dla współczesnej szkoły
Nie ma prostych dowodów na to, że plan daltoński był bezpośrednią przyczyną sukcesu gospodarczego Stanów Zjednoczonych. Nie to jest jednak najważniejsze.
Ważne jest to, że metoda ta od początku odpowiadała na potrzebę kształcenia ludzi samodzielnych, odpowiedzialnych, otwartych na zmiany i gotowych do działania. Takich osób potrzebowała Ameryka na przełomie XIX i XX wieku. Takich osób potrzebuje również dzisiejsza szkoła.
Dlatego warto wracać do tej koncepcji. Nie jako do historycznej ciekawostki, ale jako do praktycznego źródła inspiracji dla nauczycieli, dyrektorów i edukatorów.
Czego możemy nauczyć się z historii planu daltońskiego?
Historia planu daltońskiego w Polsce pokazuje, że wiele wartościowych idei może zostać przerwanych przez wydarzenia polityczne i społeczne. Pokazuje też, że dobre koncepcje potrafią przetrwać.
Dziś możemy na nowo odczytać myśl Helen Parkhurst. Możemy sprawdzić, jak jej założenia pomagają organizować pracę dzieci w przedszkolu i szkole. Możemy też pytać, jak rozwijać w uczniach samodzielność, odpowiedzialność i współpracę bez rezygnacji z wymagań oraz dobrej organizacji pracy.
Podsumowanie
Polskie wydanie książki Helen Parkhurst z 1928 roku jest ważnym śladem obecności planu daltońskiego w historii polskiej edukacji. Pokazuje, że już przed wojną dostrzegano wartość tej koncepcji i widziano w niej narzędzie kształtowania charakteru ucznia.
Choć wojna i powojenny system przerwały rozwój wielu nowoczesnych metod pracy, dziś możemy do nich wracać. Plan daltoński nadal inspiruje, ponieważ odpowiada na bardzo aktualne pytanie:
Robert Sowiński
Wydawca portalu plandaltonski.pl,
Dyrektor Akademii Daltońskiej Fundacji Plandaltonski.pl
„Od nauczania do uczenia się” – Łódź 2017
„Zrozumieć plan daltoński” Łódź 2023
„Plan daltoński w pytaniach i odpowiedziach” – Łódź 2025
FAQ
Kiedy ukazało się polskie wydanie książki Helen Parkhurst?
Polskie wydanie książki Helen Parkhurst ukazało się w 1928 roku nakładem wydawnictwa Książnica Atlas we Lwowie.
Czym jest plan daltoński?
Plan daltoński to koncepcja edukacyjna stworzona przez Helen Parkhurst. Opiera się na samodzielności, odpowiedzialności i współpracy uczniów.
Dlaczego plan daltoński był ważny w przedwojennej Polsce?
Plan daltoński był ważny, ponieważ wpisywał się w poszukiwania nowoczesnych metod nauczania. Pomagał rozwijać inicjatywę, odpowiedzialność i gotowość do współpracy.
Dlaczego po wojnie plan daltoński nie rozwijał się w Polsce?
Po wojnie polska szkoła została podporządkowana jednolitemu modelowi nauczania. Nie sprzyjało to indywidualizacji, samodzielności ucznia i eksperymentom pedagogicznym.
Czy plan daltoński jest aktualny dzisiaj?
Tak. Plan daltoński jest aktualny, ponieważ wspiera kompetencje potrzebne współczesnym dzieciom: samodzielność, odpowiedzialność, współpracę, planowanie i gotowość do podejmowania wyzwań.
